Số lợi nhuận đổi sau soát xét: chặn từ cửa vào thế nào?

Nêm phở sau khi khách húp hết bát thì không gọi là nêm nếm, gọi là xin lỗi. Sổ sách cũng vậy: sửa số sau khi nhà đầu tư đã đọc thì chỉ còn cách giải thích.

Mùa soát xét bán niên 2026 cho một ví dụ có số. Một doanh nghiệp bán lẻ niêm yết có lợi nhuận trước thuế hợp nhất sáu tháng đầu năm là 1.537,9 tỷ đồng ở số tự lập, và 862,3 tỷ đồng sau soát xét, giảm 675,6 tỷ, gần 44%. Đơn vị kiểm toán vẫn đưa ý kiến chấp nhận toàn phần, kèm đoạn nhấn mạnh về một sự kiện và các ước tính. Theo bài báo, doanh nghiệp giải thích mức chênh chủ yếu đến từ việc cập nhật các ước tính liên quan đến chính sách thu mua lại sản phẩm [1]. Bài báo không kết luận ai ghi sai. Nhưng với nhà đầu tư, số công bố lần một chênh gần 44% so với lần hai vẫn là con số khó quên. Doanh nghiệp này đã niêm yết, còn bài học áp cho cả doanh nghiệp đang chuẩn bị lên sàn.

Ba kiểu số kiểm toán chưa ký trọn

Cần tách hai chuyện. Một là số bị sửa sau soát xét, như ví dụ mở bài. Hai là số mà kiểm toán viên chưa đủ bằng chứng để xác nhận. Cả hai làm nhà đầu tư giật mình, nhưng nguyên nhân khác nhau, và chuyện thứ hai dễ chặn từ quy trình hơn.

Cùng kỳ ấy, Thời báo Tài chính Việt Nam nêu năm doanh nghiệp có ý kiến ngoại trừ hoặc từ chối đưa ý kiến, tức ba ngoại trừ và hai từ chối [2]. Đây là số đếm của tờ báo cho những cái tên được nêu, không phải thống kê cả thị trường. Trong năm trường hợp, tôi chọn ba để thấy ba kiểu quen thuộc.

Kiểu thứ nhất là chưa đối chiếu xong: một ngân hàng bị ngoại trừ vì khoản phải thu 343 tỷ đồng đang đối chiếu, chưa đủ cơ sở đánh giá khả năng thu hồi [2]. Kiểu thứ hai là thu nhập lạ vào sổ khi hồ sơ chưa đủ: một công ty dược bị từ chối đưa ý kiến với 99,6 tỷ đồng thu nhập khác liên quan thỏa thuận chuyển nhượng vốn và khu đất bị thu hồi [2]. Kiểu thứ ba là ước tính thiếu cơ sở: một doanh nghiệp được kiểm toán viên lưu ý vì chưa có căn cứ tin cậy để ước tính tổn thất hàng tồn kho gắn với một vụ kiện, nên chưa trích lập dự phòng [2].

Chữ chung của ba kiểu là “chưa đủ bằng chứng”. Theo kinh nghiệm của tôi, chuyện này còn phổ biến ở doanh nghiệp vừa và nhỏ, nơi sổ sách thường theo kịp việc bán hàng chứ không theo kịp việc giữ giấy tờ.

Chặn từ cửa vào, đừng chờ kiểm toán bắt

Lean có một ý hay tên là poka-yoke: thiết kế sao cho làm sai là không thể, như phích cắm chỉ cắm được một chiều. Áp vào sổ sách, nghĩa là đừng dặn kế toán “cẩn thận nhé”, hãy chặn đường sai.

Phần mềm kế toán không cho đóng kỳ nếu công nợ lớn chưa có xác nhận số dư từ đối tác. Thu nhập ngoài hoạt động chính không được ghi sổ khi chưa đính kèm hồ sơ gốc. Mỗi khoản dự phòng và ước tính tồn kho có một trang cơ sở, ghi giả định, ngày lập và người ký. Bút toán lớn cuối kỳ cần hai chữ ký, và hai người đó không được là một. Ai từng đi xin xác nhận số dư lúc 11 giờ đêm ngày chốt sổ đều hiểu chốt đầu tiên đáng tiền. Chốt về trang cơ sở ước tính là chốt gần nhất với ví dụ mở bài: khi kiểm toán hỏi, doanh nghiệp có sẵn một trang để đưa ra.

Có người sẽ nói thuê kiểm toán giỏi là xong. Đúng một phần. Kiểm toán độc lập đưa ý kiến về báo cáo do doanh nghiệp lập, không lập hộ. Nó bắt được chỗ lệch, nhưng lúc bắt thì con số đã nằm trên bàn nhà đầu tư. Kinh nghiệm làm việc với kiểm toán cho thấy nguyên tắc đầu tiên là hướng đến báo cáo đúng chứ không phải báo cáo đẹp. Những điểm họ soi nhiều nhất trước IPO là phải thu, phải trả, tuổi nợ, dự phòng và giao dịch với bên liên quan (Sóng Cuối, chương 11 [4]). Bốn chốt trên chạm tới phải thu, phải trả và dự phòng; tuổi nợ và giao dịch với bên liên quan nên làm riêng.

Cánh cửa IPO cũng được soi kỹ hơn. Theo tóm tắt của một bài báo về Nghị định 245/2025 sửa Nghị định 155/2020, hồ sơ chào bán lần đầu ra công chúng bổ sung báo cáo về vốn điều lệ đã góp, được kiểm toán độc lập [3].

Khi nào nên gọi người ngoài vào soi

Nếu doanh nghiệp anh chị có kế hoạch IPO trong vài năm tới và mỗi lần đóng kỳ vẫn phải chạy theo xin xác nhận, đã đến lúc nhờ người ngoài. FranchiseVN có dịch vụ xây hệ thống kiểm soát nội bộ để chặn lỗi từ quy trình, và dịch vụ chuẩn hóa báo cáo tài chính và chuyển đổi IFRS khi anh chị cần rà lại báo cáo cho đủ chuẩn trước khi nộp hồ sơ.

Việc làm ngay

• Liệt kê năm khoản phải thu lớn nhất và gửi thư xác nhận số dư trong tuần này, đừng chờ cuối kỳ.
• Rà các khoản thu nhập khác năm nay: mỗi khoản có hợp đồng, biên bản hoặc quyết định đi kèm chưa?
• Chọn một ước tính quan trọng (dự phòng, hàng tồn) và viết một trang cơ sở tính, có ngày và người ký.
• Đặt quy tắc hai chữ ký cho bút toán trên một mức tiền do anh chị tự chọn.
• Hỏi kế toán trưởng: kỳ vừa rồi có bút toán nào sửa sau khi đã chốt không, và vì sao.

Muốn có hướng chung trước, anh chị làm bảng đánh giá nhu cầu 21 câu, khoảng 8 phút. Sổ sách có đủ hồ sơ không làm cổ phiếu tăng giá, nhưng giúp anh chị khỏi phải đứng giải thích một con số mà chính mình cũng không nhớ vì sao đổi.

Nguồn tham khảo

1. CafeF (Tiền Phong, Việt Linh), “Lợi nhuận nhiều doanh nghiệp bốc hơi sau kiểm toán”, 09/09/2026. https://cafef.vn/loi-nhuan-nhieu-doanh-nghiep-boc-hoi-sau-kiem-toan-188260909070028369.chn
2. Thời báo Tài chính Việt Nam, “Lộ diện khoảng cách lợi nhuận trong mùa soát xét bán niên”, 08/09/2026. https://thoibaotaichinhvietnam.vn/lo-dien-khoang-cach-loi-nhuan-trong-mua-soat-xet-ban-nien-203382-203382.html
3. Thị trường Tài chính Tiền tệ, “Siết quy định IPO, nâng cao minh bạch trên thị trường chứng khoán”, 14/09/2025. https://thitruongtaichinhtiente.vn/siet-quy-dinh-ipo-nang-cao-minh-bach-tren-thi-truong-chung-khoan-70364.html
4. Nguyễn Thế Trung và cộng sự, Sóng Cuối, chương 11 (Vai trò công ty kiểm toán). https://www.hocvienx5.com/sach/song-cuoi

Bài viết không phải khuyến nghị đầu tư.

Ghi chú minh bạch: Bài được soạn với sự hỗ trợ của AI (Claude) theo quy trình biên tập của tác giả. Bài không phải khuyến nghị đầu tư.

Bài viết được đăng lần đầu trên blog Học viện X5 (X5 Academy).