Doanh nghiệp gia đình gãy ở đời hai: con số hay dọa và chỗ gãy thật

Ba mươi, mười hai, ba. Hội thảo về doanh nghiệp gia đình nào tôi dự cũng có một slide ghi ba con số này: chỉ 30% doanh nghiệp gia đình qua được đời thứ hai, 12% qua đời thứ ba, 3% tới đời thứ tư. Khán giả gật gù, vài người chụp ảnh gửi vào nhóm chat gia đình.

Tôi đi tìm gốc của con số đó. Câu trả lời làm tôi bớt sợ một nửa, và lo hơn ở nửa còn lại.

Con số ai cũng dẫn đến từ đâu

Gốc của nó là một nghiên cứu của giáo sư John Ward, in trong sách Keeping the Family Business Healthy năm 1987. Nhóm của ông chọn ngẫu nhiên 200 nhà sản xuất ở bang Illinois, Mỹ, có tên trong danh bạ doanh nghiệp từ năm 1924, rồi lần theo tới năm 1984 [1]. Sáu mươi năm sau, 20% còn tồn tại như một công ty độc lập mang tên cũ, 80% thì không [1]. Bộ số 30, 13, 3 phần trăm, mà ở Việt Nam hay được kể lại thành 30, 12, 3 [4], là bản rút gọn của chính nghiên cứu này [2].

Mấu chốt là chữ “sống sót”. Trong nghiên cứu này, công ty chỉ được tính là còn sống nếu vẫn độc lập và giữ nguyên tên. Công ty được bán với giá tốt, sáp nhập vào một công ty lớn hơn, hay tách ra thành doanh nghiệp mới làm ăn khá hơn, đều bị xếp chung nhóm với công ty phá sản [1] [2]. Câu gốc trong sách của Ward cũng nhẹ hơn slide hội thảo: trong số doanh nghiệp gia đình thành công, chỉ 13% kéo dài hết ba thế hệ, và chưa tới hai phần ba sống qua thế hệ thứ hai [1]. Người dẫn lại đổi chữ “hết” (through) thành “tới” (to), và thế là tuổi thọ doanh nghiệp bị rút ngắn ít nhất 30 năm, gần bằng một thế hệ [1].

Đây là dữ liệu của 200 xưởng sản xuất Mỹ đi qua Đại khủng hoảng, đo bằng một định nghĩa rất hẹp. Đem nó áp cho một tiệm vàng hay một xưởng bao bì ở Việt Nam năm 2026 là hơi xa.

Bán đi chưa chắc là chết

Có một câu chuyện tôi kể trong Sóng Cuối. Hồi còn làm ngân hàng, tôi đồng hành với một anh chủ công ty hạt điều ở khu vực TP.HCM. Giai đoạn 2015 đến 2016, hàng của anh đã lên kệ Walmart và Costco. Vài năm sau gặp lại, câu đầu tiên anh nói là “Anh đang bán lại doanh nghiệp rồi”. Hai đứa con không theo nghề, vợ anh đã mệt, và chị hỏi một câu rất gọn: con không làm thì anh làm nữa để làm gì [5].

Theo cách đếm của nghiên cứu năm 1987, công ty của anh sẽ nằm trong nhóm “không qua được đời thứ hai”. Nhưng không ai phá sản, không ai kiện ai. Anh đã lên lộ trình bán từ ba năm trước, bán xong sẽ sang sống với các con [5]. Tôi vẫn tiếc, vì một doanh nghiệp tốt như vậy chỉ còn mỗi đường bán đứt.

Anh cũng không đơn độc trong suy nghĩ đó. Khảo sát của Sun Life công bố tháng 6/2020, hỏi 240 chủ doanh nghiệp gia đình Việt Nam và 1.300 chủ doanh nghiệp trên khắp châu Á, ghi nhận hơn 60% chủ doanh nghiệp trẻ cho rằng chủ sở hữu sẽ chọn bán thay vì truyền lại cho con [4]. Đó là dự đoán của người được hỏi, chưa phải số doanh nghiệp đã bán, nhưng nó cho thấy chuyện bán không còn là điều cấm nói.

Bộ số 30, 12, 3 tôi cũng từng dẫn trong Sóng Cuối. Đọc lại nguồn gốc, tôi thấy cần nói rõ nó đo cái gì, và tôi không dùng nó để dọa ai nữa. Câu hỏi đáng hỏi là: khi doanh nghiệp không còn là của nhà mình, nó rời đi theo cách mình chọn, hay theo cách hoàn cảnh ép?

Chỗ đáng lo: chuyển giao mà không có kế hoạch

Theo khảo sát doanh nghiệp gia đình toàn cầu lần thứ 10 của PwC, 58% doanh nghiệp gia đình Việt Nam được hỏi đã có người thế hệ sau làm trong công ty, và 52% dự kiến thế hệ thứ hai sẽ thành cổ đông lớn trong 5 năm tới [3]. Nhưng chỉ 36% có kế hoạch kế nghiệp được lập thành văn bản và công bố rõ ràng. Chỉ 6% có di chúc hoặc kế hoạch dự phòng [3].

Con số 6% làm tôi nghĩ nhiều nhất. Nếu sáng mai người sáng lập phải nằm viện, thì ở khoảng 94 trên 100 doanh nghiệp được hỏi, không có sẵn di chúc hay phương án khẩn cấp cho ngày đó: ai duyệt chi lương tháng sau, ai giữ con dấu, ai nói chuyện với ngân hàng.

Một khảo sát PwC năm 2022 có con số 58% chủ doanh nghiệp Việt tin là đã sẵn sàng kế hoạch trao quyền [4]. Đó là câu hỏi về niềm tin, nên tôi không đem so với 36% kế hoạch đã lập thành văn bản.

Tôi chưa thấy số liệu Việt Nam nào đo được bao nhiêu doanh nghiệp gãy vì thiếu kế hoạch, nên phần dưới đây là nhận định của tôi sau nhiều năm ngồi với các gia đình chủ doanh nghiệp. Cuộc chuyển giao giống chạy tiếp sức. Gậy ít khi rơi vì người nhận chạy chậm. Gậy rơi ở vùng trao gậy, khi hai người chưa tập với nhau lần nào.

Chỗ rơi thứ nhất là người chạy trước không chịu buông gậy. Không viết kế hoạch, không viết phương án dự phòng, vì viết ra nghĩa là thừa nhận mình sẽ có ngày dừng. Trong khảo sát Sun Life, ở nhóm chủ doanh nghiệp trưởng thành tại Việt Nam, 84% nói sẽ không tìm lời khuyên từ bên ngoài [4].

Chỗ rơi thứ hai là người chạy sau chưa được tập nhận gậy. Theo khảo sát thế hệ kế nghiệp của PwC năm 2022, 42% người thuộc thế hệ kế tiếp ở Việt Nam cho biết họ gặp khó khi thể hiện thế mạnh của mình, so với 29% ở châu Á và 30% toàn cầu [4]. Con được vào công ty nhưng không được giao một mảng có quyền thật, có số liệu thật để chứng minh. Mười năm sau, cả nhà vẫn nghĩ nó chưa sẵn sàng, và nó cũng nghĩ vậy.

Chỗ rơi thứ ba nằm ở cách cả nhà hình dung đích đến: hoặc con nối nghiệp, hoặc bán đứt.

Ba lối ra cho cuộc chuyển giao

Có người sẽ nói: nhà tôi con giỏi, ngoan, đã về công ty, cần gì kế hoạch với lối ra. Điều đó đúng nếu mọi thứ diễn ra như dự tính. Kế hoạch là để dùng cho ngày người chạy trước bị chuột rút giữa đường, hoặc người chạy sau quyết định đổi môn thi.

Lối ra mà nhiều gia đình quên là lối thứ ba: con giữ quyền sở hữu, còn ghế điều hành giao cho người giỏi nhất, có thể mang họ khác. Tôi viết trong Sóng Cuối một câu ngắn: “Kế thừa tài sản không đồng nghĩa kế thừa ghế điều hành” [5].

flowchart TD
  A[Người sáng lập lùi lại] --> B{Con muốn và đủ sức điều hành?}
  B -->|Có| C[Con điều hành, có lộ trình]
  B -->|Muốn giữ, chưa điều hành| D[Con giữ cổ phần, thuê người điều hành]
  B -->|Không muốn giữ| E[Bán từng phần hoặc bán hết, có chuẩn bị]

Cả ba lối ra đều chính đáng. Cái làm hỏng việc là chọn lối ra vào phút chót. Muốn con điều hành thì cần vài năm cho con cầm một mảng thật. Muốn thuê người ngoài thì cần sổ sách rõ ràng và quyền hạn viết thành văn bản, vì người giỏi sẽ ngại làm ở một công ty mà quyết định nằm ở bàn ăn. Muốn bán được giá thì công ty phải chạy được khi chủ vắng mặt, vì người mua trả tiền cho một công ty tự chạy. Anh chủ hạt điều đã lên lộ trình bán từ ba năm trước và còn cần thêm một hai năm nữa mới xong [5]. Dù chuẩn bị sớm, anh vẫn chỉ có một lựa chọn là bán hết, vì công ty chưa niêm yết nên gần như không bán từng phần được.

Khi nào nên nhờ người ngoài

Nếu doanh nghiệp nhà anh chị có ít nhất hai dấu hiệu sau thì đã đến lúc có một người ngoài ngồi cùng bàn: người sáng lập trên 55 tuổi mà chưa có phương án dự phòng trên giấy; con đã vào công ty hơn ba năm nhưng chưa phụ trách mảng nào có chỉ tiêu riêng; cả nhà chưa từng nói thẳng với nhau về chuyện bán hay giữ.

FranchiseVN có dịch vụ đánh giá sẵn sàng chuyển giao thế hệ để xem nhà mình đang hụt ở khâu nào, và lộ trình chuyển giao thế hệ khi đã chọn được lối ra. Nếu chưa chắc mình cần gì, anh chị có thể bắt đầu bằng bảng đánh giá nhu cầu 21 câu, khoảng 8 phút.

Việc làm ngay

• Viết một trang “nếu mai tôi vắng ba tháng”: ai ký, ai giữ con dấu, ai làm việc với ngân hàng và khách hàng lớn.
• Hỏi thẳng từng người con: con muốn điều hành, muốn giữ cổ phần, hay muốn đi con đường khác.
• Giao cho người kế nghiệp một mảng có doanh thu và chỉ tiêu riêng trong 12 tháng tới, và để họ tự chịu kết quả.

Con số 30% có thể đã bị đọc sai. Con số 6% cũng chỉ là một khảo sát, nhưng nó khớp với những gì tôi thấy ở bàn làm việc. Nhà anh chị đã có tờ giấy dự phòng nào chưa?

Nguồn tham khảo

1. Family Business Magazine, Robert Holton, “A critical look at ‘survival’ statistics”, 09/05/2016 (tóm tắt nghiên cứu của John Ward, Keeping the Family Business Healthy, 1987).
2. Oregon State University, Center for Family Enterprise, “A second look at the 30-13-3 statistic”, 2016.
3. Tin nhanh Chứng khoán, “Chỉ 36% doanh nghiệp gia đình Việt Nam có kế hoạch kế thừa chính thức và minh bạch”, 14/04/2021 (PwC, khảo sát doanh nghiệp gia đình toàn cầu lần thứ 10).
4. Thời báo Kinh tế Sài Gòn, “Chân dung thế hệ kế nghiệp tại Việt Nam”, 16/01/2024 (dẫn khảo sát Sun Life 6/2020, các khảo sát PwC 2021, 2022 và bộ số 30, 12, 3).
5. Nguyễn Thế Trung, Sóng Cuối, chương 1 và chương 10.

Bài viết mang tính tham khảo, không phải khuyến nghị đầu tư.

Ghi chú minh bạch: Bài được soạn với sự hỗ trợ của AI (Claude) theo quy trình biên tập của tác giả. Chuyện chủ công ty hạt điều là chuyện thật tác giả kể trong sách Sóng Cuối, nhân vật được giữ ẩn danh.